Teikningar í rými, rúmtak í fletinum – þannig mætti auðkenna skúlptúrverk og teikningar Sigrúnar Ólafsdóttur. Listakonan vinnur með tvo miðla sem virðast gjörólíkir í eðli og ásýnd – skúlptúrverk og teikningu. Skúlptúrverkið gefur til kynna rúmtak, rými, efni, þyngd. Teikning gefur til kynna yfirborð, línulegan eiginleika, léttleika. Sigrún Ólafsdóttir hefur samtvinnað þessa þætti á byltingarkenndan hátt – skúlptúrverk hennar eru oft létt og gegnsæ, teikningar hennar þungar og þéttar í sér. Þó er þessi listræna aðferð engin nýbóla; hún á sér ákveðna hefð. Einkum og sér í lagi hafa myndhöggvarar lengi notfært sér hinn tvívíða miðil, teikninguna, því að með teikningum leggja þeir oft drög að þrívíðum verkum. Sérstaða listrænnar hugsunar Sigrúnar felst í því að hún gerir teikninguna sjálfstæða, þ. e. hættir að binda þennan miðil við skissugerð, þótt hún tilheyri einnig vissri hefð í þessu efni.

Það sem máli skiptir í þessu samhengi er sú þýðing sem listakonan sjálf veitir teikningunni. Því að teikning er ekki bara teikning, heldur hefur víða skírskotun sem sjónrænn miðill og á sér langa sögu, enda markar hún sögulegt upphaf og er grundvöllur allrar höggmyndalistar. Sem „frumform allrar flatarlistar“ hefur hún ekki aðeins sérstaka stöðu innan myndlistarinnar, heldur nýtur hún einnig frelsis sem önnur listform njóta ekki – hún einskorðast ekki við svið hálistarinnar. Fyrir utan hinn listræna þátt má lýsa teikningunni sem einu af frumtjáningarformum mannkynsins, þar sem hana má nota bæði sem tjáningartæki og verkfæri í hversdagslífinu. Þennan mannfræðilega þátt má rekja til tvenns konar frumaðstæðna: Annars vegar er teikningin hraðvirkasta og beinasta aðferð til formsköpunar sem völ er á og á hinn bóginn getur hún jafnvel á frumstæðu stigi verið samskiptamiðill og auðveldað mönnum að átta sig á umhverfi sínu. Við þurfum ekki annað en leiða hugann að teikningu leikskólabarns sem gegnir hlutverki tjáningarforms utan tungumálsins, að hellamálverkunum í Altamira og Lascaux, að myndristum sem lið í helgiathöfnum frumstæðra þjóða, að grunnteikningum frá miðöldum (til dæmis uppdráttum að klaustrinu í St. Gallen), eða jafnvel, svo við snúum okkur aftur að hversdagslífinu, að upprissuðu vegakorti, að samsetningarleiðbeiningum fyrir Ikea-húsgögn eða að skopteikningum og myndleturstáknum.

Annar eiginleiki teikningarinnar felst í hlutverki hennar sem frumdraga án þess að með henni sjálfri sé reynt að nálgast svið æðri listar. Í myndlist Vesturlanda ríkti fullkomið ójafnvægi í tengslum frumdraganna við hið fullkláraða listaverk. Þótt gerð væru drög að myndskreytingum í bókum og veggmálverkum, var litið á þau sem hjálpartæki við handverkið, undirbúningsþátt í heildinni sem var ekki hátt skrifaður. Teikning og málun voru aðeins tvö stig eins og sama ferlis. Það var ekki fyrr en á endurreisnartímanum að teikningin tók að losna úr viðjum þessa hreinræktaða nytjabandalags; á Ítalíu öðlaðist listræn teikning sjálfstæði með meisturum á borð við Gentile da Fabriano, Lorenzo Ghiberti, Raffael eða Leonardo da Vinci; í Evrópu norðan Alpafjalla sköpuðu listamenn eins og Albrecht Dürer, Albrecht Altdorfer eða Wolf Huber ný viðmið með því að frelsa landslags- og andlitsteikninguna frá því þjónustuhlutverki sem hún gegndi áður. Frá og með þeim tíma þekkjum við tvíeðli teikningarinnar – hún er annars vegar hagnýtt tæki til skissugerðar og hins vegar einfölduð myndsköpun.

Frá 20. öld er einnig til hin sjálfstæða myndhöggvarateikning, þ.e. teikning eftir myndhöggvara sem ekki ber að líta á sem uppkast að þrívíðu verki. Hér má nefna Henry Moore, Richard Serra eða jafnvel Alf Lechner sem dæmi, en þeir gerðu allir teikningar sem eru sjálfstæðar og hafa gildi í sjálfum sér, þótt mörkin geti orðið óskýr þegar hugmynd að uppkasti og sjálfstæðir eiginleikar fléttast saman, þegar skissan og listræn íhugun sem tekur mið af höggmyndinni renna saman. Loks mælir listamaðurinn sjálfur fyrir um það hvernig gripurinn skuli metinn. En það er ekki síst háð viðtakandanum að hve miklu leyti hann samþykkir þá tillögu – því að ekki er til nein einhlít skilgreining á hinni „sjálfstæðu myndhöggvarateikningu“.

Það er heldur ekki til nein skýr og einhlít skilgreining á „teikningu“ við upphaf 21. aldar. Teikning þarf ekki endilega að vera smá í sniðum, hún einskorðast hvorki við pappír né blýant, fjöðurstaf eða krít. Hún getur líka verið stór í sniðum, það er einnig hægt að gera hana á striga í staðinn fyrir pappír eða pappa og nota má svart túss og gessó (krítargrunn) og ljá henni þannig vissa eðlisþætti málverksins, eins og í nýlegum verkum Sigrúnar Ólafsdóttur.

Mikilvægt er að skoða teikningar listakonunnar bæði frá sjónarhorni hins sjálfstæða verks sem og sjónarhóli tæknilegrar útfærslu (meðan við höldum okkur áfram við hugtök höggmyndateikninga). Sé litið yfir teikningarnar, koma í ljós þrír flokkar sem endurspegla jafnframt listræna þróun listakonunnar: „Körfurnar“ eru afsprengi fyrsta áfangans, þá koma „Línurnar“ eða „Snertingarnar“ og loks „Spíralarnir“ eða „Borðarnir“ sem tilheyra yfirstandandi tímabili á sköpunarferlinum. Í körfuflokknum, frá 1995 til 1997, birtist hreinræktuð „klassísk“ myndhöggvarahugsun. Þessi pappírsverk, sem eru gerð með svörtu tússi og línolíu, aðallega á 40 x 50 cm pappír, bera ennþá ótvírætt svipmót af myndmáli þrívíðra verka – ekki beinlínis í þeim skilningi að þau séu drög, heldur ber að líta á þau sem tvívíð verk þar sem lögð er höfuðáhersla á framsetningu rúmforma, rúmtaks. Grannar línur og dálæti á hringformum einkenna þennan hóp verka. Þótt teikningarnar séu vissulega sjálfstæð verk, koma þær fyrir sjónir eins og rýmisverk sem hafa verið yfirfærð á flöt og yfirleitt má greina eitt miðlægt fyrirbæri sem er ráðandi í hinni myndrænu útfærslu.

Á þessu verður grundvallarbreyting í næsta flokki teikninga, „Línum“ eða „Snertingum“, sem Sigrún hóf að gera kringum 1997 og hefur unnið að samhliða skúlptúrverkunum. Þessi verk eru einnig flest smá í sniðum og aftur er beitt svörtu tússi og línolíu. Nýlundan við teikningarnar á þessu sköpunarskeiði, sem er enn ekki lokið, er að hún beitir einföldum miðlum við myndsköpunina. Margar myndanna einskorðast við tvær línur sem nálgast hvor aðra eða skerast, stundum með krossmynstraða eða hringlaga fleti í bakgrunni sem hafa áhrif á heildarbyggingu verkanna. Einnig ríkir hógværð í vali lita sem takmarkast við fínlega svarta og gula litartóna. Það sem kemur á óvart og er sérstaklega eftirtektarvert hjá listakonu sem er málsvari höggmyndalistarinnar er að hér er ekkert rými – teikningarnar eru ævinlega flatarverk – þriðju víddinni er útskúfað að yfirlögðu ráði.

Í nýjasta flokki sínum, „Vafningum“ eða „Borðum“, sem ber merki um nýjar listrænar áherslur, blandar Sigrún Ólafsdóttir saman þeim aðferðum sem lýst hefur verið í sambandi við hina tvo flokkana. Í þessum verkum hættir andstæðan milli tvívíddar og þrívíddar, rýmis og flatar, höggmyndar og teikningar í rauninni að hafa merkingu, sérstaklega þar sem listakonan rýfur skilin milli málverks og teikningar með róttækum hætti. Verkin eru gerð á striga, oft í stærðinni 100 x 200 cm, og þau búa yfir ótvíræðum eiginleikum málverks. Um leið hefur myndbyggingin verið einfölduð – myndirnar samanstanda af breiðum borðum mörkuðum fínlegum línum sem svífa um í rýminu og virðast óháðir hvers konar þyngdarafli. Sveigðir borðarnir hreyfast um í hópum, þeir skarast og skerast, þeir eru ýmist gegnsæir og loftkenndir eða þéttir og kraftmiklir, hafa engar takmarkanir, heldur bylgjast sífellt út yfir mörk strigans. Þessar teikningar, sem eiga sér allar samsvaranir í skúlptúrverkum listakonunnar, skapa sýndarrými sem ekki er hægt að flokka samkvæmt neinni hefðbundinni aðferð. Líkt og í myndum tékkneska málarans Zdenêks Sýkora, þar sem flæðandi litríkar línur skarast og skerast, eða verkum svissneska myndlistarmannsins Beats Zoderer, sem iðulega notar „ólistræn“ efni á borð við límband, ullarþræði eða gúmmíteygjur, skapa teikningar Sigrúnar Ólafsdóttur dýpt sem erfitt er að túlka á einhlítan hátt. Listakonan bindur sig vísvitandi við takmarkað litaval svo myndirnar jaðra við að vera einlitar og brúnir, gráir og svartir tónar eru áberandi, en þetta stílbragð ljær myndunum einkar fágað yfirbragð. Að yfirlögðu ráði býr hún til órætt myndrými sem vel má líta á sem nútímalegt afbrigði af þeim framtíðarsýnum Giovanni Battista Pranesi á sviði byggingarlistar sem endurspegla órökrænt og óaðgengilegt kerfi innanhússrýmis og birtast í verki hans Carceri d’Invenzione frá árinu 1745.

Línuteikning og bugðótt munstur einkenna alla þrjá flokkana, en í nýjustu verkunum birtast einnig beinir bitar. Hringlaga og bogadregnar runurnar má rekja til þeirra hugmynda sem liggja verkum Sigrúnar Ólafsdóttur til grundvallar. Samkvæmt þeim tengjast kringlótt og sporöskjulaga form kúlum og hringjum, sólinni og egginu sem geta af sér allt líf og alla sköpun. Jörðin er kúla, í þyngdarleysi taka vökvar á sig hringlaga form, sólkerfin eru spíralar og orka verður alltaf til í sammiðja hringjum. Hringlögun vísar til sköpunar, til hita, til skjóls, til samræmis – og hún er einnig tákn fyrir eilífa endurtekningu og endurnýjun.

Hvort sem er í skúlptúrverkum eða teikningum, snúast listræn kerfi Sigrúnar Ólafsdóttur ævinlega um jafnvægi í hreyfingu, um að jafna út andstæð lögmál, um samruna hreyfingarleysis og krafts. Alveg eins og mörg skúlptúrverk hennar virðast standa í óhugsandi jafnvægi, þannig styðja einstakir þættir í myndum hennar hver við annan. Tvívíð verk hennar stafa tvímælalaust frá sér mikilli yfirvegun og íhugun, þau sameina fullkomlega röklega fyrirhyggju og skapandi hugarflug. Ef leita ætti að „dýpri“ merkingu þeirra, væri þeim gert rangt til því að þau eru jafnframt sjálfstæð, þ. e. óháð verk sem þurfa enga heimspeki, enga tiltekna hugmyndafræði, enga útópíska áætlun og engar skýrar siðareglur til að réttlæta tilveru sína. Þau hlíta fremur sínu eigin innra kerfi, eru ónæm fyrir ytri atburðum eða áhrifum, sjálfum sér nóg og í senn vandamálið og lausnin á því.

Allar teikningar listakonunnar hafa sterk fagurfræðileg áhrif sem óneitanlega stafa af tærleika þeirra og sparsemi í notkun áhrifameðala. Úr aðeins fáum byggingareigindum verða til myndrými sem einkennast bæði af spennnuþrungnum krafti og næstum hugleiðslukenndri friðsæld. Ekki er alltaf auðvelt að átta sig á því kerfi sem liggur verkunum til grundvallar, innri og ytri byggingu þeirra, en fyrir utan hin hreinu fagurfræðilegu áhrif stafa þeir sérstöku töfrar sem búa í teikningum Sigrúnar Ólafsdóttur af því að áhorfandinn gaumgæfir þetta kerfi og endurgerir þar með sköpunarferlið í huganum.

Richard W. Gassen ( Íslensk þýðing: Árni Óskarsson )